Yükleniyor...
Yıllarca uzun paragrafları kırıp alt alta dizdiğimde metnin otomatik olarak okunabilir hale geldiğini sandım; oysa asimetrik listeler okurun zihnini yoran gizli hız kesicilerdir.
Yıllarca uzun paragrafları kırıp alt alta dizdiğimde metnin otomatik olarak okunabilir hale geldiğini sandım. Madde imlerini (bullet points) sadece metne nefes aldıran bir tasarım hilesi olarak görüyordum. Bir makaleyi yazarken blok halinde duran metin gözüme fazla yoğun geldiğinde, aralara birkaç siyah nokta serpiştirip işimi bitirdiğimi düşünürdüm. Oysa bir madde isimle başlar, diğeri emir kipiyle biter, üçüncüsü koca bir cümleye dönüşürse okurun zihnini yorduğunuzu ancak sayfa terk oranlarıyla yüzleşince anlıyorsunuz. Madde imleri metni görsel olarak hafifletse de, dilbilgisel bir simetri taşımadıklarında okuma ritmini bozan gizli hız kesicilere dönüşürler.
Geçmişte içerik üretirken sıkça düştüğüm bir 'karışık sepet' hatası vardı. Örneğin, iyi bir bülten yazmanın kurallarını anlatırken şöyle bir liste denedik:
Bu listeyi yayınladığımızda okuma sürelerinin düştüğünü fark ettik. İşe yaramadı, çünkü ilk madde bir mastar ekiyle ('-mek') biterken, ikincisi bir tavsiye/emir kipiyle ('-malısınız') bitiyor, üçüncüsü ise bağlaçlarla uzayan bağımsız bir cümleye dönüşüyordu. Okur her satırda yeni bir dilbilgisi kuralına uyum sağlamak zorunda kalıyordu. Bu asimetri, metnin akıcılığını yok edip listeyi alt alta atılmış fikir sepetleri haline getirmişti.
Madde imleri görsel olarak metni taramayı kolaylaştırsa da, dilbilgisel paralellik (parallelism) olmadığında okurun her maddede yeni bir cümle yapısını çözmesi gerekir, bu da bilişsel yükü (cognitive load) artırır. Nielsen Norman Group tarafından yapılan araştırmaların da işaret ettiği gibi, paralel yapı eksikliğinin yarattığı sürtünme, beynin örüntü tanıma (pattern recognition) beklentisinin kırılmasından kaynaklanır. Okur bir isim tamlaması beklerken bir anda emir kipiyle karşılaştığında okuma ritmi bozulur. İnsan zihni ritim arar; bir kez o ritmi kurduğunuzda okur metnin üzerinde kayar, ancak ritmi bozduğunuz an zihin tökezler ve dikkati dağılır.
Bu sorunu çözmek için atölyemde uyguladığım en temel yöntem kök cümle testidir. Microsoft Style Guide gibi teknik yazım standartlarında da vurgulandığı üzere, listeyi yayınlamadan önce her bir maddeyi, kendisinden önceki giriş cümlesiyle tek tek ve sesli okuyarak gramer sağlamasını yapmalısınız. Giriş cümlesi ile her bir madde tek tek okunduğunda dilbilgisel olarak anlamlı ve akıcı bir bütün oluşturmalıdır.
Örneğin, giriş cümleniz 'Bu yazılımı kullanarak şunları yapabilirsiniz:' ise, maddeleriniz mutlaka '-bilirsiniz' ekini tamamlayacak şekilde (örneğin 'raporları otomatikleştirmek', 'verileri yedeklemek' gibi) kurgulanmalıdır. Eğer bir madde 'Raporlar otomatikleşir' diye bitiyorsa, 'Bu yazılımı kullanarak şunları yapabilirsiniz: Raporlar otomatikleşir' şeklinde anlamsız bir birleşim ortaya çıkar. Sesli okuma, bu zihin sürçmelerini yakalamanın en kesin yoludur.
Bir diğer önemli mikrotaktik, başlangıç kelimelerini hizalama disiplinidir. Listeyi ya tamamen emir kipiyle (Yazın, Düzenleyin, Yayınlayın), ya tamamen isim soylu kelimelerle (Hız, Güvenlik, Esneklik) ya da tamamen mastar ekleriyle (Okumak, Anlamak, Uygulamak) başlatmalısınız. Bu yapısal tutarlılık, okurun bir sonraki maddede ne tür bir bilgiyle karşılaşacağını öngörmesini sağlar. Ancak bu kuralı aşırı katı uygulamak bazen maddelerin doğal olmayan veya zorlama bir dille yazılmasına neden olabilir; anlam bütünlüğü her zaman biçimsel kusursuzluğun önünde tutulmalıdır. Görsel paralelliği (maddelerin uzunluklarının birbirine yakın olması) dilbilgisel paralellikle karıştırmamak gerekir.
Her zaman madde imi kullanmak doğru bir strateji değildir. Eğer bir fikri tek bir paralel cümleye sığdıramıyor ve iki-üç cümlelik açıklamalara ihtiyaç duyuyorsanız, orada madde imi kullanmak yanlıştır. Madde imleri karmaşık, çok cümleli paragraflara dönüştüğünde veya ortak bir kök cümleye bağlanamadığında, liste formatından vazgeçilip o bölümü alt başlıklara (H3) bölmek gerekir. Madde imleri detaylı analizler için değil, hızlı taranabilir ve yapısal olarak hizalanmış özetler içindir.
Atölye Kuralı: Bir listedeki tüm maddeler, giriş cümlesinin bıraktığı boşluğa aynı gramer yapısıyla, adeta bir yapboz parçası gibi sorunsuz oturmalıdır.
Hafta 32 · Bağlaç Tembelliği: 'Ayrıca' Demeden Paragraf Geçişi Kurgulamak
Bağlaç Tembelliği: 'Ayrıca' Demeden Cümleleri Birbirine Dikme Zanaatı
Yıllarca her yeni fikre 'buna ek olarak' veya 'öte yandan' diye başladım; metinlerim mantıklıydı ama okurken bir robot konuşuyormuş hissi veriyordu.