Bağlaç Tembelliği: 'Ayrıca' Koli Bandını Söküp Atmak

Yıllarca her yeni paragrafa "buna ek olarak", "öte yandan" veya "dahası" diye girerek metni akıcı kıldığımı sandım. Ekrana dizdiğim kelimelerin arasına bu süslü köprüleri kurduğumda, okuru bir fikirden diğerine pürüzsüzce taşıdığıma inanırdım. Oysa bu bağlaçlar, aralarında organik bir bağ olmayan kopuk fikirleri birbirine tutturmaya çalışan ucuz birer koli bandından farksızdı.

Bir gün atölyede yazdığımız uzun bir makaledeki tüm geçiş bağlaçlarını metinden tamamen silmeyi denedik. Amacımız metni sadeleştirmekti ama sonuç felaket oldu. Metin akıcılığını kaybetmekle kalmadı, tamamen çöktü. Çünkü fikirler birbirini doğurmuyor, sadece alt alta listeleniyordu. Bu çöküş bize asıl sorunu gösterdi: Bağlaçlar, tembel bir kurguyu gizleyen yara bantlarıydı. Fikirler arası mantıksal köprü yoksa, hiçbir bağlaç o uçurumu kapatamaz. Nitekim, göz izleme (eye-tracking) araştırmaları da okuyucuların paragraf başlarındaki bu uzun ve öngörülebilir geçiş ifadelerini gereksiz bir bilişsel yük olarak gördükleri için sıklıkla atladıklarını kanıtlıyor. Okur o kelimeleri görmüyordu bile.

Sadece bağlaçları silip cümleleri olduğu gibi bırakmayı denedik, bu nedenle işe yaramadı; metin robotik, kesik kesik bir hal aldı. Bunun yerine mikrotaktiksel bir değişime gitmemiz gerekti. Dilbilimde "Known-New Contract" (Bilinen-Yeni Sözleşmesi) olarak adlandırılan prensibi uygulamaya başladık. Bu kurala göre cümleler tanıdık (bilinen) bilgiyle başlamalı ve yeni bilgiyle bitmelidir. Pratiğe döktüğümüzde şu anlama geliyordu: Cümle A'nın son vurgusunu veya nesnesini, Cümle B'nin öznesi yapmak.

Eğer "İçerik üretiminde hız önemlidir. Ayrıca kalite de düşmemelidir" diyorsanız, aradaki "ayrıca" metnin zayıf halkasıdır. Bunu "İçerik üretiminde en büyük baskı hızdır. Hız, kaliteden ödün vermeyi gerektirdiğinde ise sistem çöker" şeklinde kurguladığınızda, ilk cümlenin kuyruğu (hız), ikinci cümlenin başı (hız) olur. Organik bir zincir oluşur.

Elbette bu her durumda geçerli bir dogma değildir. Eğer bir fikri derinleştiriyor veya genişletiyorsanız bu "kuyruktan başa" (tail-to-head) kenetlenme harika çalışır. Ancak tamamen bağımsız, başka bir eksendeki konuya atlıyorsanız, oraya zorla bir bağlaç sıkıştırmak yerine yeni bir alt başlık açmak çok daha dürüst bir formattır. Akademik veya aşırı teknik metinlerde okurun kaybolmasını önlemek için açık işaretleyicilere ihtiyaç duyabilirsiniz, ancak standart editoryal metinlerde bağlaçlar genellikle tembelliktir.

Atölyenize götürebileceğiniz kural şudur: Bir paragrafa veya cümleye "Ayrıca" diyerek başlıyorsanız, bir önceki cümleyi yanlış yerde bitirmişsiniz demektir; o bağlacı silin ve önceki cümlenin son kelimesini yeni özneniz yapın.

Peki siz, metinlerinizde en çok hangi bağlacın arkasına saklanıyorsunuz?